Deze site werkt prettiger als u javascript aanzet.

‘ZUURKASTEN BLEKEN ONVOLDOENDE TE BESCHERMEN’

Het Wageningse Alterrra-laboratorium heeft onlangs zuurkasten vervangen door veiligheidsvoorzieningen zonder schuifraam. De blootstellingsrisico’s tijdens de hexaanextractie zijn hierdoor sterk afgenomen. Een nieuwe, laminair downflow bench-unit beschermt buurcollega’s van het ISRIC tegen kwalijke dampen bij het prepareren van bodemprofielen.

Berry Diekema, kwaliteit-, arbo- en milieucoördinator

De afgelopen periode vond een herschikking en renovatie van de laboratoria plaats in het ruim vijftien jaar oude GAIA-gebouw op de City of Life Sciences. Hier vindt onderzoek plaats naar waterige milieus, zowel wetenschappelijk als contractonderzoek. Er zijn zo’n 800 fte werkzaam, in totaal 1.200 personen. Alle labactiviteiten concentreren zich nu in het Lumen, aan de oostzijde van het complex. Bij de herinrichting van de laboratoria werden de arbo-omstandigheden 
geëvalueerd. Hieruit kwamen verbeterpunten naar voren. Zo bleken de medewerkers te veel te worden blootgesteld aan gevaarlijke stoffen bij de veel toegepaste hexaanextractie, een methode om organische componenten uit in het water zwevende deeltjes te kunnen halen. Er moest dus iets gebeuren om de veiligheid wel te kunnen garanderen.

Geen veilige situatie

De monstervoorbereiding vond traditioneel plaats in zuurkasten. Die bleken de vrijkomende dampen onvoldoende binnen te houden. Dat medewerkers hier continu aan werden blootgesteld was Berry Diekema, kwaliteit-, arbo- en milieucoördinator, een doorn in het oog. “In verband met milieukwaliteit­eisen voor gevaarlijke stoffen in oppervlaktewater – van pesticiden tot pcb’s en aromaten – wordt hier grondig onderzoek gedaan. Dat gebeurt met hexaanextracties. Hexaan is geen prettige stof, die onder meer leukemie kan veroorzaken. Als instelling ben je volgens de arbowet dan verplicht naar vervangende stoffen te zoeken. Voorlopig is hexaan helaas onmisbaar, dus moeten we de blootstellingsrisico’s tot een minimum beperken.” Zuurkasten bleken onvoldoende te beschermen. Bij het openen van een deur konden er al dampen het laboratorium in lekken. De medewerkers merkten dat ook. Dat was geen veilige situatie, we moesten dus op zoek naar een betere oplossing om veilig te kunnen werken.”

Zonder schuifraam

De hoeveelheden hexaan zijn de laatste jaren wel sterk teruggebracht door miniaturisering. Diekema spreekt van ‘emmerchemie’ naar ‘milliliterwerk’. De vloeistofchromatografen van Dionex zijn bijzonder zuinig, stelt hij verheugd vast. “Die kunnen voor de clean-up van monsters al met 15 ml toe.” Maar geavanceerde opstellingen in het laboratorium, zoals vloeistofchromatografie met massaspectrometrie en triplequad (LC-MS/MS QQQ), ‘lusten’ nog wel wat. Door de reductie van hexaan is het spatrisico heel laag geworden. Dit opende de weg naar een veiligheidsvoorziening zonder schuifraam die de gebruiker wél tegen alle kwalijke dampen beschermt. Diekema: “Zo kwamen we uit op een kast met een open front, de VARIO-flow werktafel. We raakten hierover in gesprek met DENIOS, die hier ook veel brandveiligheidskasten levert. Door het luchtgordijn in het systeem kunnen hexaandampen niet meer uittreden. Ook hoeven medewerkers niet meer te letten op het sluiten van het raam, maar zelfs met gesloten raam was er regelmatig te veel blootstelling. We hebben vier zuurkasten vervangen door VARIO-flow werktafels. Twee zijn er behouden voor handelingen waarbij er wel spatrisico’s zijn.”

Veilig afwegen

De door DENIOS geleverde VARIO-flow werktafels zijn op maat gemaakt. Het grootste exemplaar is zelfs drie meter lang en herbergt een complete opstelling voor de hexaanextractie. Uit onafhankelijke testen is gebleken dat de kasten de veiligheid sterk hebben verbeterd. “Op grond van de onderzoeksrapporten hebben we de voorzieningen goedgekeurd. De veiligheid is ook gegarandeerd als er deuren opengaan of er mensen langs de opstelling lopen. Het is prettig werken ook. Dit zijn behoorlijke grote opstellingen. Je kunt nu overal gemakkelijk bij.” Er is een speciale, kleinere VARIO-flow werktafel opgesteld met een balans. “Voor het afwegen van gevaarlijke stoffen. Dat deden we ook in een zuurkast, maar bij wegen gaat eigenlijk altijd het raam omhoog. Nu kun je de veiligheid continu garanderen.”

Bodemprofiel in het World Soil Museum

World Soil Museum

Parallel aan dit traject liep er een project om medewerkers van het ISRIC, het internationale informatiecentrum voor bodemgegevens, optimaal te beschermen tegen gevaarlijke stoffen bij het prepareren van bodemprofielen. Dit World Data Center for Soils werd in 1996 opgericht. Het centrum, dat gevestigd is in het GAIA-gebouw, komt voort uit een aanbeveling van de International Soil Science Society (ISSS) en United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO). Kerntaken zijn het verzamelen, archiveren en verspreiden van gegevens en onderzoeksinformatie over bodems wereldwijd. Zo’n veertig bodems zijn nu wetenschappelijk in kaart gebracht. De informatie van het ISRIC is van belang voor het inventariseren van het potentieel van bodems als natuurlijke hulpbronnen. Voor de aanpak van mondiale problemen als uitputting, uitdroging en verzilting van bodems zijn onderzoeksgegevens van het ISRIC van grote waarde. In het GAIA-gebouw is ook het World Soil Museum gevestigd.

Per 2014 zit het in een nieuwe, grotere ruimte om plek te bieden aan het groeiende aantal bodemprofielen. Ze hangen in lijsten en tonen een dwarsdoorsnede van bodemtypes uit alle continenten. Gelaagdheid, korrelgroottesamenstelling, pigmentering, bodemdiepte en gehalte aan organische stoffen zijn in één oogopslag te zien. De bodemuitsneden komen van overal ter wereld in kisten aan en  worden vervolgens geprepareerd. Hierbij wordt de grond vastgelegd in een matrix. Daarna kan het profiel als ‘schilderij’ worden opgehangen.

Fytosanitair risico

Het prepareren vereist nogal wat chemicaliën, waaronder de stof tolueen. De blootstelling aan de preparateurs baarde Diekema zorgen. Ze werkten weliswaar in inloopzuurkasten, maar die boden onvoldoende bescherming. Buiten de kasten was de situatie redelijk onder controle, maar binnen de kasten stonden de medewerkers tijdens het prepareren in een continue stroom van afgezogen dampen. Bovendien is er ook een fytosanitair risico. Organismen uit de bodems zouden via de afzuiging in het milieu terecht kunnen komen. Er zijn voorbeelden in Europa van invasieve exoten die lokale ecosystemen hebben verstoord. Sommige produceren ook toxische stoffen, met alle risico’s voor mens en milieu van dien. De nieuwe veiligheidsvoorziening moest dus zowel medewerkers beschermen tegen blootstelling als besmetting naar de omgeving door organismen uitsluiten. “Arbotechnisch gezien heb je dus te maken met gevaarlijke stoffen die je buiten wilt sluiten en microorganismen die je binnen moet houden. Met de twee zuurkasten naast elkaar waar we de bodemprofielen lieten uitdampen konden we dit niet realiseren. De directie had al een besluit genomen dat de oude methode met het overgieten van autolakken niet meer gebruikt mocht worden. Per decreet was vastgelegd dat 15 tot 20 % oplosmiddelen toelaatbaar is. Dat is minimaal nodig om bindmiddel op te lossen op basis van een nieuwe werkwijze met watervaste, geplakte lijmen. We zochten naar een oplossing die paste bij onze werkwijze: het inrijden van de kisten met bodemmateriaal op een tafel. We werken met twee monolieten tegelijk. Een wordt dan bewerkt, terwijl de ander wordt voorbereid.”

Image altLaminair downflow bench-unit

Tijdens een voorlichtingsmiddag in de demoruimte van DENIOS in Alphen aan den Rijn maakte Diekema kennis met de Laminair downflow booth. Deze unit produceert een laminaire, neerwaartse luchtstroming. Vrijkomende dampen en stofdeeltjes kunnen daardoor niet opstijgen, blijven buiten de adem halingszone van de medewerker en worden continu aan de onderzijde afgezogen. Diekema zag direct de meerwaarde van deze techniek voor de problematiek in het ISRIC. In samenwerking met een werkgroep kwam het tot een ontwerp. De Laminair flow bench unit die Diekema in de werkruimte van het ISRIC toont, is helemaal maatwerk. De lengte is 3 meter, de diepte is aangepast aan de bestaande tafels. De afzuig­openingen zitten op werkhoogte en vloerniveau. Rode banden in de unit en op de vloer geven het contour aan waarbinnen werkzaamheden moeten plaatsvinden. “We hadden speciale eisen aan onze bench-unit. Onze tafels moesten er per twee tegelijk in passen. Dit ontwerp is helemaal afgestemd op onze logistiek en methodiek. De kist wordt opengemaakt in het ML1-laboratorium. De planken gaan eraf en hij wordt op de tafel gezet en verreden naar de bench-unit. Dan begint de behandeling van conserveren en impregneren. De medewerker staat voor de unit en zal door de afzuiging op bodem- en tafelniveau geen dampen meer inademen. De downflow met een neerwaartse luchtsnelheid van 0,42 m per seconde garandeert dat je ruim onder de grenswaarde van tolueen blijft. Het HEPA-filtersysteem vangt alle eventuele organismen af. Het is nu uitgesloten dat we invasieve micro-organismen introduceren rondom dit gebouw die milieuproblemen in eigen flora en fauna kunnen geven. Deze veiligheidsvoorziening is werkbaar, goed te onderhouden en voor ons als arbodienst meer dan acceptabel. Wageningen heeft een goede naam op het gebied van arbo en milieu hoog te houden. Dat kunnen we hier waarmaken.”

Validatie

Net als bij de VARIO-flow werktafels bij Alterra lichtte een onafhankelijk bureau de Laminair flow bench door. “Er is gebruik gemaakt van een standaard aerosol voor het testen van dit soort voorzieningen met stabiele eigenschappen. Uit metingen met dit officiële testgas is gebleken dat we binnen de door ons gestelde normen blijven. De validatie toont aan dat we nu veilig werken.”

Website design en ontwikkeling door Guidance, Database Publishing Specialist.